Bàn về lễ chùa đầu năm - nét đẹp văn hóa truyền thống

Nhà văn Bùi Việt Thắng |

Tác phẩm “Chuyện cũ Hà Nội” của nhà văn Tô Hoài in lần đầu năm 1980 (tái bản 2004, 2007) như một “tập đại thành” về Kinh kỳ xưa. Nói là chuyện cũ mà không cũ, cho đến nay vẫn thấy đầy đủ cái khí vị và dư vị của đất Hà thành văn vật kể cả trong những góc khuất nhất, nốt trầm lắng nhất của nó. 

1

Đọc sách này ta sẽ được “ôn cố tri tân” như một động hướng tinh thần cần thiết cho con người hiện đại sống trong không gian xã hội tiêu dùng, kỹ trị và văn hoá nghe nhìn đang bành trướng. Trong tổng số 114 bài viết về chuyện cũ Hà Nội có 9 bài trực tiếp viết về mùa xuân, lễ hội, tết: Đón giao thừa, Những ngày áp tết, Đêm giao thừa, Hội làng, Pháo, Giỗ Tết, Khai bút, Chơi chùa, Tảo mộ.    

Riêng tôi, thích thú nhất khi đọc bài “Chơi chùa”. Theo nhà văn Tô Hoài, “Chơi chùa” (hay đi chùa, lên chùa) cũng là một nét sinh hoạt văn hoá tâm linh của người Việt Nam từ xa xưa, nói chung, và người Hà Nội, nói riêng thanh lịch. Người ta đi chùa ngay sau khi đón giao thừa (thời điểm lúc không giờ, giao nhau giữa hai năm âm lịch), đó là thời khắc đầu tiên của một năm mới, tại đó tâm thế “tống cựu nghinh tân” được thực hành một cách chân thành nhất, trải nghiệm sớm nhất, mang ý nhĩa bái vọng đất trời - bà mẹ tự nhiên vĩ đại.

Đó là thời khắc tinh khôi đất trời, thanh sạch tâm hồn, tĩnh tại tâm thế, hòa hiếu ứng xử (mở lòng) nhất trong một vòng quay 365 ngày với mỗi người. Bài Chơi chùa của nhà văn Tô Hoài được viết theo sự trải nghiệm đời sống của một người có cái nhìn dân chủ trước mọi sự vật tồn tại trên thế gian này: “Nhưng đi chùa, lên chùa, chơi chùa, mặc dầu có lệ tuần rằm, mùng một và hội chùa, nhưng cửa từ bi thì quanh năm khách thập phương với người làng đến lễ bái ngày nào cũng được.

Tết nhất chùa chiền càng rộn ràng. Các vãi đã lên nhang đèn sớm tối cả năm, người sắp về cõi càng gần gũi Phật, cả ba ngày tết hầu như thay nhau túc trực đêm ngày trên chùa. Các bác, các cô thì ngày Tết đi chùa xóc thẻ cầu tài, cầu lộc, cầu duyên. Trai thanh, gái lịch chơi chùa làng hay chùa xa suốt mấy ngày Tết. Nhưng thăm thú danh lam thắng cảnh cửa Phật thì lại nhiều nam giới, nhất là các cụ ông”. Đọc đến đây thì tôi chợt hiểu vì sao nhà văn Tô Hoài lại viết là “chơi chùa” (hoặc “đi chùa”, “lên chùa”) chứ không viết là “viếng chùa” hay “thăm chùa”.

Phải chăng chùa là một không gian dân chủ, khoáng đạt hơn so với đình, đền, miếu? Nhà văn Tô Hoài sau đó đã giải thích: “Cái đình và cái đền, miếu khác hẳn với chùa. Đình miếu tôn nghiêm, chỉ mở cửa khi có sự, các nhà chức việc, các ông từ, ông tự vào ngày sóc vọng thắp hương, ngày hội lễ tế rước xách. Có khi họp hội đồng hay có các quan phủ, quan tổng đốc về. Khách vãng cảnh thì chỉ dạo quanh ngoài”.

Bây giờ người ta đi rất nhiều chùa ở Hà Nội, nhưng với nhà văn Tô Hoài thì chỉ có những chùa xa, chùa gần sau nên đi trong dịp Tết: Chùa Hương, chùa Quán La, chùa Láng. Bây giờ Hà Nội mở rộng, bao gồm cả tỉnh Hà Tây cũ và một số xã của tỉnh Hoà Bình, có 170 chùa (một “con số biết nói”), có lẽ chỉ sau Huế, có hơn 300 chùa (nổi tiếng như chùa Thiên Mụ, chùa Từ Đàm, chùa Báo Quốc, chùa Hồng Ân,...).

Thế nên có họa sĩ vùng Cố đô đã ví von, nếu vẽ Huế chỉ cần dùng hai màu là vàng (biểu tượng không gian Phật) và xanh (biểu tượng không gian sông Hương). Người Hà Nội dịp Tết nếu đi lễ chùa (chơi chùa, vãng chùa) thì trực chỉ trước tiên là chùa Hương, chùa Thầy, chùa Tây Phương, chùa Bà Đá, chùa Kim Liên.

2

Nếu ngày trước lễ chùa chỉ gói trọn trong hình ảnh thơ: “Hôm nay đi Chùa Hương/ Hoa cỏ mờ hơi sương/ Cùng thầy me em dậy/ Em vấn đầu soi gương/ Khăn nhỏ, đuôi gà cao/ Em đeo dải yếm đào/ Quần lĩnh, áo the mới/ Tay cầm nón quai thao” (Nguyễn Nhược Pháp - Chùa Hương), thì ngày nay giao diện của lễ chùa được mở ra vô cùng vô tận. Hướng Đông Bắc có chùa Yên Tử (gắn với tên tuổi Phật Hoàng Trần Nhân Tông),... Hướng Nam có  chùa Tam Chúc, chùa Bái Đính,... đều là những địa điểm tín ngưỡng - tâm linh nổi tiếng cả nước, khách thập phương trảy lễ chùa thường xuyên bốn mùa, quanh năm tấp nập.

Ngày nay lễ chùa (đi chùa, vãng chùa, chơi chùa) ngoài sắc màu truyền thống còn mang hơi hướng thời đại khi có sự tham gia của các phương tiện hiện đại (xe máy, ôtô, xuồng máy); lễ lạt mâm cao cỗ đầy, chất xúc tác phong phú (rượu, bia, nước ngọt, thuốc lá,...). Lễ chùa cũng là cơ hội ngàn năm có một để giới kinh doanh phát tài vì “khách hàng là thượng đế” không ngừng gia tăng, đúng là cảnh “ngựa xe như nước, áo quần như nêm”.

Nhưng dễ thấy sự lễ chùa (đi chùa, chơi chùa, vãng chùa) ngày nay cũng đã biến tướng... Những hình ảnh truyền thông Nhà nước cung cấp về khối người (khoảng 5 vạn) đi chùa Tam Chúc ngay sau lệnh giãn cách được dỡ bỏ, vào độ tháng chín năm ngoái, dã khiến không ít người quan tâm lo lắng,... Rồi, trước và sau dịp Tết Nhâm Dần 2022,  số người thuộc diện F0 tăng nhanh đáng lo ngại vì sự di động khó kiểm soát đám đông có tâm lý “bình thường mới” nên sinh ra chủ quan, đôi khi liều mình.

Không còn là cá lẻ khi thấy đám đông học trò nam thanh nữ tú lớp 12 thắp hương cầu khấn thần linh phù hộ may mắn, đỗ đạt vào dịp thi tốt nghiệp THPT sắp tới. Tín ngưỡng tự do là quyền thiêng liêng của mỗi cá nhân được pháp luật công nhận và bảo hộ. Nhưng nếu thiếu hẳn sự tự tại và tự tin, nếu quên lãng sự cố gắng phấn đấu của bản thân mình là căn cơ thì tình hình sẽ như thế nào? Câu trả lời rõ như dưới thanh thiên bạch nhật - trắng tay, nói theo phong cách tuổi teen là botay.com!

Lễ chùa (đi chùa, chơi chùa, vãng cảnh chùa) đầu năm là một nét đẹp văn hóa cổ truyền của người Việt. Trong ý nghĩa sơ khởi của nó, lễ chùa chính là thời khắc con người tiếp xúc với tự nhiên, hòa mình vào tự nhiên. Khi hòa vào tự nhiên con người sẽ được tiếp thêm năng lượng sống chuyển hóa từ vũ trụ qua con đường (“kênh”) tâm linh.

Lễ chùa đầu năm, theo khoa học tâm linh, chính là một cách đi xa (rời khỏi bản thể) để sau đó trở về tìm lại chính mình. Lễ chùa đầu năm chính là một phương cách thăng hoa, phóng chiếu tinh thần của con người sau một năm tất bật lo toan mưu sinh, cần thiết như một liệu pháp điều hòa tâm lý để di dưỡng tinh thần, tiếp thêm năng lượng sống cho một vòng quay mới trong 365 ngày mới thuận theo tự nhiên.

Nhà văn Bùi Việt Thắng
TIN LIÊN QUAN

Giữ các giá trị văn hóa truyền thống là cách bảo tồn bản sắc hiệu quả

Thanh Hải |

Việc giữ gìn các giá trị văn hóa phi vật thể, bảo vệ - tôn tạo các công trình văn hóa, di sản vật thể vừa đóng góp cho sự phát triển kinh tế du lịch, đồng thời có ý nghĩa giáo dục sâu sắc đến thế hệ trẻ về việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của người Việt.

Đừng để đứt gãy những giá trị văn hóa truyền thống!

Việt Văn (thực hiện) |

Nhà nghiên cứu, họa sĩ, tiến sĩ Trần Hậu Yên Thế có nhiều tâm huyết với các giá trị văn hóa dân tộc. Anh là tác giả của nhiều cuốn sách như “Dịch đồ - cách tiếp cận từ thị giác”, “Đồ án trang trí mỹ thuật ở đền Vua Đinh-Lê”, “Song xưa phố cũ”, “Nghê Việt tinh tuyển”... Anh cũng hai lần nhận Giải thưởng “Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội”. Đặc biệt, anh đã đóng góp nhiều công sức nghiên cứu về con Nghê, đưa hình ảnh Nghê tạo hình trên nhiều chất liệu, phục dựng điệu múa Nghê để giới thiệu trong các tour du lịch khám phá Việt Nam…

Hy hữu ngôi làng ở Quảng Ngãi 15 lần/năm bị giông sét đánh trúng

VIÊN NGUYỄN |

Quảng Ngãi - Bị giông sét đánh trúng liên tục, người dân ở làng Long Vót, xã Sơn Long, huyện miền núi Sơn Tây (Quảng Ngãi) buộc phải tháo dỡ nhà cửa đi tìm nơi ở mới.

Xem xét kỷ luật nguyên lãnh đạo TP.Bảo Lộc giao đất không qua đấu giá

Hữu Long |

Lâm Đồng - Ban Thường vụ Thành ủy Bảo Lộc nhiệm kỳ 2015-2020 thiếu trách nhiệm, để UBND TP.Bảo Lộc vi phạm trong thẩm định, phê duyệt phương án bồi thường, giao đất ở không thông qua hình thức đấu giá...

Anh - Senegal: Dự đoán tỉ số World Cup 2022 bằng công nghệ A.I

Hoàng Minh |

World Cup 2022: Cuộc đọ sức giữa “Tam sư” và nhà vô địch châu Phi tại vòng 1/8 sẽ diễn ra vào 2h ngày 5.12 trên sân vận động Al Bayt. Theo nhận dạng của máy tính, Anh hiện có 35,7% xác suất không thắng trong 90 phút thi đấu chính thức. Senegal có 14,5% cơ hội thắng. Khả năng hòa giữa hai đội để phải phân định bằng hiệp phụ và loạt đá luân lưu là 21,2%. Đó là những dự đoán về trận đấu giữa Anh vs Senegal bằng công nghệ trí tuệ nhân tạo dựa trên việc phân tích dữ liệu của Báo Lao Động.

Hải Phát bán nhà 7 năm chưa giám định: Nhà cháy gần 1 năm chưa khắc phục

BÙI THƠM - TÙNG GIANG |

Liên quan đến việc Công ty Cổ phần đầu tư Hải Phát bán nhà 7 năm vẫn chưa được Cục giám định Nhà nước về Chất lượng Công trình Xây dựng đồng ý chấp thuận nghiệm thu. Theo ban quản trị các toà nhà này, đến nay, dù chính quyền địa phương và điện lực liên tục gửi các thông báo, liên hệ đến chủ đầu tư sau khi sự cố diễn ra nhưng Hải Phát vẫn chưa triển khai thực hiện khắc phục.

VN-Index dự báo trở về 1.350 điểm, ngành hàng không sẽ bay cao

Đức Mạnh |

Chuyên gia chứng khoán dự báo VN-Index sẽ quay trở lại mức 1.300 - 1.350 điểm trên cơ sở lợi nhuận doanh nghiệp niêm yết tăng 14% và định giá P/E 12 - 12,5 lần.

Những điều cần biết về xác định tài sản trước khi kết hôn và trong hôn nhân

Huyên Nguyễn - Khánh Linh |

Mùa cưới đang đến và chắc hẳn không ít bạn trẻ chuẩn bị đứng trước ngưỡng cửa hôn nhân còn chưa hiểu rõ những quy định của pháp luật về xác định tài sản trước và trong hôn nhân. Luật sư Lưu Phương Nhật Thuỳ - Giám đốc Công ty Luật Thuỳ và Cộng sự sẽ mang đến cho quý vị độc giả những thông tin tham khảo hữu ích cần biết khi kết hôn.

Giữ các giá trị văn hóa truyền thống là cách bảo tồn bản sắc hiệu quả

Thanh Hải |

Việc giữ gìn các giá trị văn hóa phi vật thể, bảo vệ - tôn tạo các công trình văn hóa, di sản vật thể vừa đóng góp cho sự phát triển kinh tế du lịch, đồng thời có ý nghĩa giáo dục sâu sắc đến thế hệ trẻ về việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của người Việt.

Đừng để đứt gãy những giá trị văn hóa truyền thống!

Việt Văn (thực hiện) |

Nhà nghiên cứu, họa sĩ, tiến sĩ Trần Hậu Yên Thế có nhiều tâm huyết với các giá trị văn hóa dân tộc. Anh là tác giả của nhiều cuốn sách như “Dịch đồ - cách tiếp cận từ thị giác”, “Đồ án trang trí mỹ thuật ở đền Vua Đinh-Lê”, “Song xưa phố cũ”, “Nghê Việt tinh tuyển”... Anh cũng hai lần nhận Giải thưởng “Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội”. Đặc biệt, anh đã đóng góp nhiều công sức nghiên cứu về con Nghê, đưa hình ảnh Nghê tạo hình trên nhiều chất liệu, phục dựng điệu múa Nghê để giới thiệu trong các tour du lịch khám phá Việt Nam…