Những tên phố Hà Nội phải “luận” chữ Hán mới hiểu nghĩa

lê tiên long |

Hà Nội có khu phố cổ với rất nhiều phố “Hàng”, chỉ nghe tên là có thể biết ngày xưa nhân dân ở đó buôn bán gì, với những tên gọi rất thuần Việt như Hàng Vải, Hàng Muối, Hàng Mắm, Hàng Khoai... Nhưng cũng có nhiều phố mang tên cổ khác, phải “luận” chữ Hán, mới hiểu được nghĩa.

Điển hình như phố Tố Tịch, tên này bị nhiều người gọi nhầm thành phố Tô Tịch, có lẽ do nghĩ thành Thăng Long xưa có ông Thành hoàng tên là Tô Lịch thì cũng có một ông Tô Tịch chăng. Thực ra chữ “tịch” trong tên phố này, chữ Hán nghĩa là chiếu, như trong chữ “chủ tịch” - vì các quan ngày xưa hay trải chiếu để ngồi làm việc, chứ không ngồi ghế như các nước phương Tây dẫn đến có chữ “chairman” nghĩa tương tự. Còn chữ “tố”, có nghĩa là trắng nõn. Hai chữ “Tố Tịch” chữ Hán nghĩa là chiếu trắng, chỉ rằng ở phố này, thời xưa là nơi bán chiếu trắng.

Theo sách Địa chí Hà Nội, phố này nằm trên đất của thôn Tô Tịch xưa, trước đây thôn này có nghề dệt và bán chiếu. Hiện nay phố nối từ Hàng Gai đến Hàng Quạt, gần hồ Hoàn Kiếm, trong khi một phố bán chiếu khác có tên thuần Việt là Hàng Chiếu nằm xa hơn về phía Bắc.

Tên ngõ Hài Tượng cũng khá “đánh đố” nhiều người trẻ. Để hiểu nghĩa thì phải luận kỹ nghĩa chữ Hán. “Hài” nghĩa là giày dép thì nhiều người đã biết, còn chữ “tượng” ở đây nghĩa là thợ, chứ không phải chữ “tượng” là con voi. Xưa trong kinh thành có bộ phận gọi là “tượng cục”, là nơi tập hợp thợ thuyền để xây dựng các công trình, chế tạo sản phẩm theo yêu cầu của triều đình.

Thôn Hài Tượng vốn là nơi trú ngụ của những người thợ làm giày da, dép da và hàng da nói chung, và trước đây ăn thông với phố Hàng Giầy. Hai phố này tập trung những người thợ giày quê ở vùng làng Chắm (nay thuộc huyện Gia Lộc tỉnh Hải Dương) lên Thăng Long hành nghề từ những thế kỷ XVII, XVIII.

Theo Từ điển đường phố Hà Nội, thì lúc đầu những người thợ giày dép quây quần ở đất Hài Tượng này, sau một số dời xuống trú ngụ ở đất thôn Tả Khánh nay là ngõ Hàng Hành. Cả hai nơi, họ đều lập đình thở tổ nghề da giày. Cho nên hiện nay ở ngõ Hài Tượng và ở ngõ Hàng Hành đều là đình thờ ba vị tổ nghề là Phạm Đức Chính, Phạm Sĩ Bân, Phạm Thuần Chính, những người này đã cải tiến kỹ thuật thuộc da và sáng chế những mẫu giày dép mới cho người Việt sử dụng.

Tên phố Hòe Nhai cũng vậy. Chữ “Hòe” thì nhiều người có thể đoán là cây hòe, nhưng chữ “nhai” thì phải tra từ điển mới biết, nghĩa là bờ, bến, hay con đường ven sông. “Hòe Nhai” nghĩa là con đường trồng hòe ở bến sông. Xưa kia, con đường này nối từ Hoàng thành ra bến Đông Bộ Đầu nổi tiếng. Nay Hòe Nhai là con đường dài khoảng 400m nối từ đê Yên Phụ đến phố Phan Đình Phùng, hướng về cửa Bắc thành cổ Hà Nội.

Thời xưa, phố trồng nhiều hòe do tương truyền thời nhà Lý có lệ quy định các quan ở kinh đô mỗi người phải đem trồng một cây hòe trên con đường này, từ đó mà thành tên.

Một con đường khác không nằm trong khu phố cổ nhưng cũng mang tên tương tự phố Hòe Nhai, đó là phố Liễu Giai. Vẫn có chữ “liễu” mang tên một loài cây, còn chữ “giai” có nghĩa là con đường.

Trước đây, Liễu Giai là tên một làng trong Thập tam trại vùng ven phía Tây kinh thành Thăng Long. Đến năm 1994, con đường nối tiếp đường Nguyễn Chí Thanh đoạn từ Kim Mã đến Đội Cấn mới được đặt tên là đường Liễu Giai.

Còn vì sao làng xưa có tên gọi Liễu Giai, thì một số tài liệu cho rằng làng này vào đời Lý, Trần có nhiều cung điện dinh thự của các ông hoàng bà chúa, ven đường đi có trồng các dãy liễu, nên mới thành tên “đường Liễu”.

Cả hòe và liễu là hai loại cây mà các nhà quyền quý xưa ở hay trồng trước cửa. Do đó, nghe những cái tên Hòe Nhai, Liễu Giai, mà “luận” được chữ và hiểu được nghĩa, ta như hình dung ra khung cảnh huy hoàng những cũng không kém phần thanh lịch và lãng mạn của kinh thành Thăng Long hàng trăm năm trước.

Phố Khâm Thiên nằm ở khu vực cửa Nam thành Thăng Long xưa, cũng là một tên làng xưa, do ở đây có cơ quan “Khâm Thiên Giám”, tức là “Quan sát bầu trời theo lệnh nhà vua”. Cơ quan này có nhiệm vụ quan sát khí tượng, ghi nhận các hiện tượng vũ trụ, báo mùa vụ cho dân chúng cũng như ban hành lịch cho triều đình.

Ở ngoại thành Hà Nội, bên huyện Đông Anh có con đường dài khoảng 2km có tên là đường Uy Nỗ. Giải nghĩa chữ Hán thì tên này có nghĩa là “Uy lực của chiếc nỏ”, nghe vậy chắc ai cũng đã nghĩ đến sự tích chiếc nỏ thần bắn một lúc hàng chục mũi tên mà tướng Cao Lỗ đã chế tạo để vua An Dương Vương đánh giặc. An Dương Vương đóng đô ở đất Cổ Loa, không xa làng Uy Nỗ, hay còn có tên là Oai Nỗ.

Trong khi đó, tên phố Hòa Mã, nhiều người cứ nghĩ có chữ Mã, chắc là chữ Hán chỉ ngựa, như Hà Nội có đền Bạch Mã ở phố Hàng Buồm, liên quan đến tích ngựa trắng chỉ lối cho vua Lý Thái Tổ xây thành Thăng Long. Tuy nhiên, thực ra, chữ “Mã” ở tên phố Hòa Mã lại là chữ Nôm cổ, mang nghĩa là “quần áo”.

Phố Hòa Mã, vốn nằm trên thôn Hòa Mã xưa, và trước kia, thôn có tên là Đổi Mã. Hai chữ này có nghĩa là “thay đổi áo xống”, và các sách sử cho biết, xưa ở làng này có cung Đổi Mã (chữ Hán gọi là Cung Canh Y), là nơi vua các triều Lý, Trần, Lê mỗi khi vua ra tế đàn Nam Giao thì dừng lại ở cung này để đổi xiêm áo thường, chuyển sang mặc lễ phục theo quy định khắt khe của lễ tế.

Các nghiên cứu lịch sử đều xác định đàn Nam Giao được xây dựng từ thời vua Lý Anh Tông ở khu vực Nhà máy cơ khí Trần Hưng Đạo cũ, gần cửa ô Cầu Dền và ở khoảng giữa các phố Mai Hắc Ðế, Thái Phiên, Ðoàn Trần Nghiệp, Bà Triệu. Vị trí của cung Đối Mã cũ rất gần với khu vực này.

Mã là một từ tiếng Việt cổ, có nghĩa là vỏ, trang phục bề ngoài. Nay ừ này không được dùng nữa nhưng vẫn còn có thể nghe trong các câu ca dao, tục ngữ như: “Tốt mã giẻ cùi”, hay “Con gà tốt mã vì lông, răng đen vì thuốc, rượu nồng vì men”.

Thôn Đổi Mã được đổi tên thành Hòa Mã vào năm Minh Mạng thứ 2 (1821), theo kiến nghị của bộ Hộ về việc đổi tên một loạt địa danh cả nước. Tên phố Hòa Mã được nhân dân quen sử dụng từ thời thuộc Pháp, dù chính quyền thực dân đặt tên phố này là phố Đô đốc Sénés.

lê tiên long
TIN LIÊN QUAN

Những ô cửa phố phường

đỗ phấn |

Cũng giống như mọi đô thị trên đời, những ô cửa làm nên diện mạo phố phường Hà Nội. Ấm cúng bình yên hay hoang tàn lạnh lẽo, tấp nập đông vui hay ồn ào kẻ chợ cũng là.

Hà Nội hôm nay

Hà Văn |

Trong số LĐCT tuần trước có bạn đọc Hà Nội gọi cho tôi nói: “Ông Hà Văn quên một chuyến tầu điện Hà Nội - Cầu Giấy rồi!”. Thực ra tôi đâu có quên tuyến tầu tôi đi hàng ngày một thời đi học trước khi Mỹ ném bom ra miền Bắc. 

“Em ơi! Hà Nội phố” của nhà thơ Phan Vũ gặp lại độc giả sau gần nửa thế kỷ “lang bạt”

M.T |

Lần đầu tiên, “Em ơi! Hà Nội phố” được xuất hiện trọn vẹn trong một ấn phẩm đặc biệt, đính kèm một số phụ bản do chính nhà thơ Phan Vũ vẽ. Buổi ra mắt và giao lưu nhân dịp ra mắt tập trường ca nổi tiếng về Hà Nội này sẽ được diễn ra vào lúc 19h ngày 4.3 tới tại Petite Note Coffee, số 351/4 Lê Văn Sỹ, P.13, Q.3, TPHCM.

Trên 512 phương tiện quá tải, quá khổ bị cắt thùng hạ tải

Đặng Tiến |

Trong đợt cao điểm xử lý vi phạm trật tự an toàn giao thông (từ ngày 20.6 đến 25.6), lực lượng cảnh sát giao thông toàn quốc đồng loạt ra quân xử nghiêm các vi phạm, trong đó tập trung mạnh vào xe quá tải, quá khổ, đặc biệt trên các tuyến đường cao tốc.

Hà Nội: Cảnh sát phá cửa giải cứu vợ chồng và 2 bé gái khỏi đám cháy

PHẠM ĐÔNG |

Hà Nội - Lực lượng cảnh sát đã phá cửa cuốn cứu vợ chồng và 2 bé gái khỏi đám cháy trong đêm.

Thành phố chiến lược ở Donbass thất thủ hoàn toàn vào tay Nga

Khánh Minh |

Bộ Quốc phòng Nga thông báo đã kiểm soát hoàn toàn Sievierodonetsk, thành phố chiến lược ở vùng Donbass, Ukraina.

HLV Park Hang-seo và chuyện chọn thời điểm chia tay tuyển Việt Nam

NGUYỄN ĐĂNG |

Huấn luyện viên Park Hang-seo cho biết ông sẽ suy nghĩ cẩn thận về cột mốc để có thể chia tay tuyển Việt Nam trong êm đẹp, sau khi đã có một quãng thời gian dẫn dắt rất thành công.

Chứng khoán: Thị trường khó lướt sóng không có nghĩa không còn cơ hội lướt

Thế Lâm |

Các phiên giảm và thậm chí giảm mạnh điểm của chỉ số chứng khoán VN-Index cứ nối tiếp trong khi phiên tăng điểm hồi phục chỉ như một nhịp nghỉ, dẫn đến dư địa lướt sóng cũng bị thu hẹp.

Những ô cửa phố phường

đỗ phấn |

Cũng giống như mọi đô thị trên đời, những ô cửa làm nên diện mạo phố phường Hà Nội. Ấm cúng bình yên hay hoang tàn lạnh lẽo, tấp nập đông vui hay ồn ào kẻ chợ cũng là.

Hà Nội hôm nay

Hà Văn |

Trong số LĐCT tuần trước có bạn đọc Hà Nội gọi cho tôi nói: “Ông Hà Văn quên một chuyến tầu điện Hà Nội - Cầu Giấy rồi!”. Thực ra tôi đâu có quên tuyến tầu tôi đi hàng ngày một thời đi học trước khi Mỹ ném bom ra miền Bắc. 

“Em ơi! Hà Nội phố” của nhà thơ Phan Vũ gặp lại độc giả sau gần nửa thế kỷ “lang bạt”

M.T |

Lần đầu tiên, “Em ơi! Hà Nội phố” được xuất hiện trọn vẹn trong một ấn phẩm đặc biệt, đính kèm một số phụ bản do chính nhà thơ Phan Vũ vẽ. Buổi ra mắt và giao lưu nhân dịp ra mắt tập trường ca nổi tiếng về Hà Nội này sẽ được diễn ra vào lúc 19h ngày 4.3 tới tại Petite Note Coffee, số 351/4 Lê Văn Sỹ, P.13, Q.3, TPHCM.